Mutsuz hissediyorsunuz çünkü streslisiniz. Stres yüzünden kilitleniyorsunuz, bu da istediğinizden de az şey yapabilmenizle sonuçlanıyor, daha da mutsuz hissediyorsunuz. Gelin stresi konuşalım.
Stres ne? Bir şeyler yapmanızı sağlayan kortizol hormonunun yükselmesi. Bu aslında bizi bugünlere getiren mekanizmalardan bir tanesi. Stres yapmasaydık hiçbir şey için kolumuzu kaldıracak motivasyon bulamazdık.
Ama işte, her şeyin skalalar ve spektrumlar ve ölçü üzerinden konuşulması gerektiğinin bir başka tezahürü olarak stres de doğru bir noktada tutabilmemiz gereken bir özelliğimiz. Günümüz yaşam şartlarında genelimizin stresi olduğundan yüksek seyrediyor, bunun sağlığa olan olumsuz etkilerini zaten konuşuyoruz da, benim bu yazıda konuşmak istediğim işin günlük hayatı zorlaştıran kısmı.
Hani bir komik video akımı vardır, haftasonu sabah hiçbir şey yokkken 7'de annem diye, kadın haldır huldur büyük bir gürültü de çıkarak derinlemesine ev işine girişmiştir. İşte o bu sabah bendim :) Siz annenizi manyak bu kadın diye etiketliyorsunuz, oysa ki o sadece stresinin gereğini yapıyor. Sizler evinizde rahat rahat yaşarken ona bir sürü yapılacak şey çıkarıyorsunuz, o da bundan kurtulmak için zabağnan uyku tutmayıp işe girişiyor, naaapsın kadıncaaz?
Heh, o annelerin yaptığı doğru, yani işe girişmek. Hadi daha derli toplu şekilde stresi nasıl size motivasyon verdiği, yükselip sizi kilitlemediği noktada tutacağız, onu konuşalım:
1) Planlamak
Aklınızdan dağınık düşünceler geçerken stres döngüsünden kurtulmayı beklemeyin.
Herkese diyorum ve gerçekten tek yolu bu, aklınızdan dağınık şekilde geçip duran "şunu yapmam lazım ya" fikirlerini mutlaka yazmalısınız. Gözünüzün önünde olması ve aralarında önceliklendirme yapmanız stresinizi gerçekten azaltıyor çünkü netlik olmadığında belki planlasanız o an yapmanız gerekmeyecek işlerin stresini bile yapıyorsunuz, yani plan olmadığında bekleyen tüm işlerin stresini üst üste yaşamış oluyorsunuz.
Plan yapın. Sorumluluklarınızı sıraya dizin ve onları tek tek karşı karşınıza alın.
2) Net sınırlar
Görevlerinizi yapmamak için kendinize izin verirken stres döngüsünden kurtulmayı beklemeyin.
Ancak şunu bilin ki görevlerinizi yapıp yapmayacağınızı kendinize sürekli sormamanız, kendinizden bu konuda izin dilenmemenizin bir yolu var: rutin.
Çocuk büyütürken görüyorum ki çocuğa net bir rutin ve kurallar bütünü vermediğin zaman, üzerine düşeni yapıp yapmadığını da kontrol etmediğinde o çocuğun tüm psikolojisi alt üst oluyor. Hem mutsuz, hem kolay sinirlenen, hem de çabuk sıkılan bir yapıya bürünüyor. O hale gelmiş bir çocuğa okula gitmesi gibi en gerekli görevlerini bile yaptırırken zorlanıyorsun.
Bunun neden olduğunu anlamak gerekiyor. Aslında basit bir mekanizma var, rutin yoksa her davranışa başlamak beyninizde yeni bir ikilem yaratıyor ve her seferinde karar mekanizmasını kullanmak zorunda kalıyorsunuz. Karar alabilmeniz için beyniniz size stres yüklüyor.
Örneğin spor yapmak ya da diş fırçalamayı siz rutine bindirirseniz ise bir kere karar alıyorsunuz, kendinize diyorsunuz ki ben şu şu gün spora gidiyorum veya her akşam yatmaya gitmeden tuvalete girdiğimde dişlerimi de fırçalıyorum. Bitti, bu karar bir kere alındı ve kendinize bu kararı çiğneme iznini vermiyorsunuz. Bunu bir süre uyguladığınızda -sağlıklı bir insansanız başladığınız gibi gider ama uzun yıllar iradenizin içine sıçtıysanız kendinize bir basılı takvim alıp 40 gün hedef belirleyin. Bunu kafanızda ve umulur ki hayatınızda bir rutin haline getirdikten sonra artık spor yapmak veya diş fırçalamak sizde karar stresi yaratmıyor, çünkü burada yapıp yapmama ikilemini bir daha yaşamıyorsunuz. Yani mesele "yapmama tahayyülü"nü yok etmek, anlatabiliyor muyum?
3) Başlangıçta yardım almak
Bakın gençler biz sosyal hayvanlarız. Şehirleşme bunu bitirdi, herkes kendi bacağından sallandırılmayı güzel bir şey sandı, oysa ki bu bizim evrimimize aykırı, biz hep kabile halinde yaşayageldik. Zorlukları da sürekli kendimiz aşmaya çalışmak ve yardım isteme seçeneğini hiç devreye sokmamak ayrı bir stres kaynağı.
Yapmak istediğiniz şeyleri uzun zaman ihmal ettiyseniz, önünüzde kocaman bir dağ haline getirdiyseniz, başlarken yardım alın. Mesela evinizi uzun zaman ihmal ettiniz, üstünkörü temizlediniz ve kıyıda köşede yığılan bir sürü şey oldu. Bunları elden geçirmek, ayıklamak için ya kardeşinizden, uygun bir arkadaşınızdan veya akrabanızdan yardım isteyin; ya da parasını vererek profesyonel yardım alın.
4) Karşılaştırma yapmayın
Günümüzdeki stresin en büyük kaynağı insanların kendilerini başka insanlar ve onların hayatlarıyla karşılaştırıp kendilerine olmadık yapılacaklar listesi yüklemesi. Yok hayatı kaçırıyormuşsunuz da yok yaşayamıyorsunuz da mutsuzsunuz da. Neden?
Stres neydi, yazının başında söyledim, bir şeyi yapman gerektiği düşüncen olduğunda harekete geçebilmen için hissettiğin baskı. E siz yapmanız gereken şeyler listesini olup olmadık kabarttıkça çok fazla stres yükleniyor, sonra stres yüzünden berbat hissedip listedeki şişik maddeleri yapabilmeyi bırak, hiçbir şeyi yapamaz hale geliyorsunuz.
Bu bir saçmalık değil mi?
Yapmanız gerekenler listesini sizinle hiç aynı şartlara ve ortamlara sahip olmayanların imkanlarıyla dağıtmamanız için, karşılaştırma yapmanıza sebep olan içerikleri tüketmeyi bırakın. Sizin bu yüke ihtiyacınız yok. Mutluluk da orada değil.
5) Siyaseti takip etmemek
Beni döveceksiniz. Biliyorum. Ancak sadece kendi hayatınıza odaklandığınızda Türkiye'de hayat, genel gündemi de takip ederseniz hissedeceğiniz kadar kötü değil. Gündem takip ettiğinizde aslında kendi hayatınızda taşımanız gerekmeyen, sizi direkt olarak etkilemeyen konuların da stresini yüklenmiş oluyorsunuz, üstelik kendi hayatınız üzerinde biraz kontrol sahibiyken ülke veya dünya konuları üzerinde kontrol sahibi değilsiniz, malesef bize biçilen rolleri oynuyoruz ve siyaseti kontrol hissi bir illüzyondan ibaret. Ben malesef buna inanmaya başladım, yaşlılıktan belki.
6) Sosyal medya gibi dopamin bombalarından uzak durmak
Bunu teknik olarak açıklamaya gerek yok, yazıyı sıkıcılaştırmak istemiyorum. Huberman bu konuları çok iyi anlatıyor zaten. Tekrar hatırlatma amaçlı koyuyorum. Motivasyon ve haz işleyişlerinizi sosyal medya gibi boş işlerle tükettikçe yapılacaklar listeniz orada sizi bekler, birikir. Biriktikçe daha da stres olup sıkıcı görevlere daha isteksiz hissedersiniz. Telefonu yatağın yanına götürmemeye ve güne başladığınız ilk faaliyetin yapmanız gerekenler listesinden bir şey olduğuna emin olun. Yapmak gerekenler listeniz yoksa madde bire dönün evladım.
7) Spor
Bundan önceleri evde barınabilecek hafif ağırlıklarla evde, geçen sene de ağır antrenmanları spor salonunda egzersiz yapıyordum. Bu eve geçince garajı (garaj dediğin de evin arazisinde araba kirlenmesin diye dikilmiş derme çatma ısıtması olmayan bir yapı) ağırlıklarla donattım ve özellikle sonbaharda iyi bir ivme kazandım. Ta ki kış gelene kadar. Kışın soğukta antrenman hiç tat vermemeye başlayınca üstüne de zatürre olunca chatgpt ile konuyu istişare ettik ve zaten soğuk ortamda kan akışı ve hipertrofinin çok verimli olmamasından ötürü kaslara stres yükleyeceğime ara verip dönüşte kasları rekompozisyonla şaşırtmanın daha doğru olduğunu düşündük. Neyse işte, bu vesile ile aralıktan beri spor yapmıyorum.
Arkadaşlar, sporun psikolojiye katkısı muazzam. Bir kere daha deneyip tasdik ettim. Ağırlık şart değil. Vücudunuzu biraz zorlayıp, biraz terleyip, biraz kalbinizi hızlandıracak herhangi bir 20dklık egzersiz rutinini edinmeniz genel ruh haliniz üzerinde mutlaka olumlu etki ediyor. Gelecek kış ağırlığı bıraksam bile vücut ağırlığım ile evde rutin kuracağım.
8) Paranızın hakimi olmak
Paranın elinizden geçip akması, harcanıp da nereye harcandığını bilmemeniz de önemli stres kaynaklarından bir tanesi. Bunun yenmenin yolu da neye ne kadar harcadığınızı kontrol etmek. Ya hiç nakit harcama yapmayarak ay başında önceki ayın dökümünü inceleyeceksiniz, ya da her gün gün içinde veya akşam oturup döküm tutacaksınız. Benim annem, kardeşlerim, dönem dönem ben, her zaman excel tabloları tutarak neye ne kadar harcadığımıza bakmışızdır. Mutlaka dikkat etmeniz gereken, daha iyi değerlendirebileceğiniz boş harcamalarınız oluyordur. Bunları kontrol edemediğiniz ve sonradan size stres yükleyen rastgele harcamalar olarak yapmak yerine bir planın parçası olan "rahatlama bütçesi" olarak yapmanız bile stres yükünüzü azaltacaktır.
İkincisi, "ev ve araba alamayacağım, o yüzden en azından günlük hayatta zevk süreyim" motivasyonunu anlamakla birlikte potansiyelinizi harcatacak bir davranış olarak görüyorum. O bir şey alamayacağınızı düşündüğünüz paralarla hep dediğim gibi bugün bir motor alırsınız, yarın işe yaramayacak boyutta da olsa yatırımlık bir arsa payı, öbür gün külüstür de olsa bir araba, bir sonraki gün küçük bir dükkan falan derken gelir artışınız da olunca kenarda bir birikmişle çok rahat edersiniz. Altın biriktirmek küçük tutarlar açısından pratik ama nakite çok kolay çevrilmesini gözden hemen çıkarmak açısından riskli görüyorum.
Neyse gençler, umarım yararı olur.